Ontmoeting met ‘Het Lam’

SInt Baafskathedraal Gent

Ken je die ervaring als je een kunstwerk, dat je tot dan slechts kende van afbeeldingen, ‘live’ ontmoet: ”Oooo, is het zò!” Met het bijbehorend gevoel van teleurstelling, of juist verwondering? Toen ik in Gent in de St Baafskathedraal plots voor het retabel (= achterwand boven een altaartafel) ‘Het Lam Gods’ kwam te staan was ik verbaasd en verrukt. Plots, want  dit werk van de broers Van Eijck staat afgezonderd opgesteld in een aparte ruimte, en pas na binnenkomst zie je het. Ik merkte hoe het in zijn metershoge omvang en al zijn kleurenpracht direct op me in werkte. Al kijkende kwam het steeds naar me toe en om me heen.

Christusfiguur, detail van het retabel Het Lam Gods (gebr. van Eijck, 1432)

Wat vond ik bijzonder? Allereerst de voorname rust die het geheel uitstraalt. Vooral de manshoge figuren van Adam  & Eva, Maria en de Christusfiguur imponeerden me: zonder uitdrukking en beweging, en misschien juist daardoor zo indringend.

Adam, detail

Ik genoot ook zeer van de levendige gedetailleerdheid waarmee alles is geschilderd, de vele frisse kleuren, en het licht dat daaruit straalt. Onvoorstelbaar dat dit al bijna 600 jaar oud is.

Sinds 1986 staat het retabel apart, goed belicht en  achter glas in een museale opstelling. In de ‘Vijdtkapel’ staat nu een kopie. Daar hoorde het origineel thuis en daar stond dat tot 1986 ook daadwerkelijk.  In de sluitsteen van het gewelf in die kapel zie je dan ook het wapen  van Joos Vijdt en zijn vrouw, die opdracht gaven tot de bouw van deze kapel met altaar en retabel.

Joos Vijdt, detail

De duplicaat retabel in de Vijdtkapel maakte minder indruk op me dan het origineel. In die hoge Vijdtkapel leek het ook kleiner te zijn. Zelfs vond ik dat het leek of deze kopie er niet echt thuis hoorde. En dat is vreemd. Want het retabel is destijds juist speciaal voor deze kapel ontworpen.  Heel geraffineerd zelfs:  de geschilderde lichtinval komt overeen met de lichtinval uit het raam van deze kapel. Ja, zelfs het raam zelf is piepklein weerkaatst in de grote glanzende edelstenen!

De oorzaak van het onbehagen kan niet helemaal liggen aan het feit dat het duplicaat slechts een dode print is. Ik denk dat het komt doordat in de museale opstelling geen afleiding is en dat het werk daar goed wordt uitgelicht. Daardoor is het daar welsprekender.

Je zou er dus bijna voor gaan voelen om meer werken uit hun authentieke context te halen om ze dan elders beter tot hun recht te laten komen. Maar dan maak je een geïsoleerd kunstwerk van iets, dat eigenlijk bedoeld is als een (mooi) gebruiksvoorwerp. Een werk op zijn oorspronkelijke plek heeft een meerwaarde die geïsoleerde kunst mist. Het wordt op zijn eigen plek een beter te begrijpen ding.

Er is dus een dilemma. In elk geval is ‘Het Lam’ nog steeds te vinden in de kathedraal waar het zo lang geleden speciaal voor gemaakt is.

Vijdtkapel met duplicaat retabel

Lezen over en nog eens goed kijken naar het Lam kan inHet Lam Gods‘ van Peter Schmidt (uitg. TenHave).

Het Paleis op de Dam: republikeinse grootsheid

Ik kende het Paleis tot voor kort alleen van buiten en ervoer het altijd wat afwerend en gesloten. Nu ben ik er dan toch in geweest. Koel en groot, maar ook groots vond ik het. Een feest als je zoals ik van beeldhouwkunst houd. Ik heb al heel wat sculptuur gezien in de loop der tijd, maar de verfijning, smaak, harmonie en gratie die ik hier zag troffen me zeer aangenaam. Topkunst.

Muur in de Vierschaar

Heel mooi vond ik de reliëfs in de openbare gerechtskamer, de ‘Vierschaar’, waarop drie voorbeelden van een oordeel te zien zijn, zoals het Salomonsoordeel. De figuren erin zijn niet alleen heel plastisch gevormd, sommigen komen bijna los uit de wand. Zo vormden ze voor mij drie welsprekende verhalen, aan wier zeggingskracht ik me niet onttrekken kon.

Hermes door Artus Quellinus

In de vier hoeken van de centrale binnenruimte genoot ik van de acht beelden van de planeten en de aarde. Het schijnt dat de beeldhouwer Artus Quellinus zich strikt op Cesare Ripa’s voorbeeldboek ‘Iconologia’ heeft verlaten. Mijn favoriet, Hermesof Mercurius, de mooie man met de gevleugelde hoed en dito sandalen, wordt hier vergezeld door een haan en een bok. Volgens Ripa drukt de haan ‘wakkerheid’ uit, een passende associatie “…..door de vergelijckinge, die Mercurius, God van de soetvloeyentheyt en Welsprekentheyt, heeft met de wackerheyt, die door de haene wort uytgedruckt…..”. De ram verwijst naar Hermes als beschermer van het vee.

Heel boeiend en mooi zijn ook de marmeren reliefs die de functie van de erachter liggende kamers verbeelden. Neem ‘Ikarus’, die door zijn te hoge vlucht ten val kwam, afgebeeld boven de kamer waar de failissementen werden afgehandeld. Hoe actueel is dit beeld anno 2012 nog steeds, nu we de wrange vruchten plukken van leven op te grote voet. Roerend vond ik het paneel waarin je een hond ziet, die waakt over zijn overleden meester, daarmee  het begrip Trouw uitdrukkend. 

'Trouw' door Rombout Verhulst

Het is de symboliek die dit gebouw zo bijzonder maakt: niets is toeval, niets is alleen maar mooi, al hetgeen in sculptuur en op schilderij is uitgebeeld is functioneel, vertelt iets en staat samen voor iets. De uitgebeelde waarden en aspecten zijn te relateren aan een goed en juist bestuur van de schepping, in dit geval: de stad Amsterdam, als centrum van de wereld.

Eigenlijk jammer dat dit grootse stadhuisgebouw sinds 1808 ‘verworden’ is tot een koninklijk paleis. Als je maar enigszins notie neemt van zijn wordingsgeschiedenis en de inhoud van zijn versieringen en maatvoering, dan wordt je bepaald bij de potsierlijkheid van de ‘verheffing’ van Nederland tot koninkrijk en de bijbehorende annexatie van dit burgerpaleis door de monarchie. Als republiek waren we groots.

De inspiratie van Claude Lorrain

Landschap met herders (Claude Lorrain, 1644)

De expositie  van tekeningen en schilderijen van Claude Lorrain (1600-1682) en tijdgenoten in Teylers Museum riep vragen in mij op, die daar niet beantwoord werden. Lorrain leefde, tekende en schilderde voornamelijk in de directe omgeving van Rome, destijds een kaal, arm en dor landschap. Zijn schilderijen tonen daarentegen zorgvuldig geconstrueerde paradijselijke landschappen. De vraag is: wat was zijn esthetisch ijkpunt? Waar haalde hij zijn ideaalbeeld vandaan? Kwam dat geheel uit zijn eigen fantasie voort? Of richtte hij zich naar de wensen zijn machtige opdrachtgevers? Als dat laatste zo was, hoe kwamen die dan aan dat ideaalbeeld? Hoe wist men hoe dat paradijs eruit moest zien? Claude was blijkens de producten van zijn tijdgenoten niet de enige die Arcadië schilderde, maar werd wel de bekendste. Ook zijn collega’s hadden een richtsnoer, een norm, maar hoe kwamen ze daaraan?

Landschap met de Pont Molle (Claude Lorrain, 1645)

Intrigerend om hun bron te weten, want de Lorrains landschappen werden zelf eeuwenlang ijkpunten voor het ideale landschap. Ettelijke landschapsparken zijn ingericht naar dit geschilderde ideaal, en op hun beurt weer afgebeeld in prenten en schilderijen. De maatstaf die hij hanteerde is zo invloedrijk geworden, dat deze voor velen onbewust en impliciet de esthetische norm is geworden om al dan niet afgebeelde landschappen te beoordelen als aantrekkelijk. Ook ik zelf streef in mijn landschapsfoto’s naar weergave van minstens twee en liefst drie ‘plans’: voorgrond, middenplan en achtergrond, zoals die ook in Claudes werken waar te nemen zijn.

Stowe Gardens, Oxford Bridge (UK, 2011)

Een goede expo dus, want na mijn bezoek was ik niet klaar, integendeel: ik heb stof tot nadenken en verder zoeken.

Bode-Museum Berlin

Alles in het Bode-Museum werkt samen om je als bezoeker optimaal te laten genieten.  Letterlijk en figuurlijk centraal staan de schitterende sculpturen. Elk beeld heeft een eigen volwaardige plaats in de ruimte, waardoor het nooit een ander uit de aandacht verdringt. Alles mooi en goed uitgelicht.

Dangolsheimer Muttergottes (ca 1465)

Neem bijvoorbeeld deze Maria met kind. Daarvan heb je oneindig veel varianten. Deze ontroerde mij zoals ze daar stond. Het was alsof de houtsnijder van toen de eeuwen overbrugde en mij in het heden in dit beeld tegemoet kwam. En wie heeft er in al die honderden jaren nog meer van dit beeld genoten, hebben het aanbeden of ervan gehouden? Honderdduizenden misschien wel. Fascinerend!

Adam en Eva (collectie Würth)

Ook het ivoorsnijwerk boeide me zeer. In miniatuur zijn hele verhalen uitgebeeld op een manier die het hart aanspreekt. Ik heb me verbaasd over deze ivoren Adam en Eva, die wel geheel naakt zijn uitgesneden, maar deels afgeschermd worden door een los ivoren schaamdoek. Voor wie en in welke situaties werd dat doek eraf gehaald?

Erg aantrekkelijk is het rijke interieur van het recent gerestaureerde museumgebouw uit 1904.  Men wilde destijds de voorwerpen tonen in ruimtes, die qua stijl en sfeer harmonieerden met het tentoongestelde. Daarom zijn de zaalinterieurs verschillend. In elke ruimte zijn beelden, schilderijen, meubels uit eenzelfde periode of land in harmonieuze setting bijeengebracht. Hieronder zie je Hercules staan in zo’n passende omgeving.

Hercules (Giambologna, ca 1600)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ook fijn is dat de voorwerpen niet zijn omringd door grote tekstborden, maar voor zichzelf mogen spreken. Toelichtingen zijn wel verkrijgbaar – in een catalogus op elke zaal en via audioguides – en altijd ter zake en zeer informatief.

Tenslotte: dit museum wordt niet overlopen, zoals bijvoorbeeld het aangrenzende Pergamom. Daarom kon ik er mijn ervaringen in alle rust ondergaan. Een ware tempel. Dank u wel, Herr Bode!

Palacio dos Marqueses de Fronteira (Lissabon)

Toen ik in een taxi door de buitenwijken van Lissabon richting Benfica reed zag het er niet naar uit dat daar iets fraais te vinden zou zijn. Toch bleek dat wel zo te zijn. Van buitenaf was het een enigszins bescheiden en onopvallend landhuis tegen een lage heuvel: het 17e eeuwse Palacio Fronteira. Eenmaal binnen kwam ik in een andere wereld. Paradijselijk, ondanks de geluiden van de soms voorbijrazende treinen. Het huis wordt nog steeds particulier bewoond, nu door de 11^e markies. De wanden van het geheel gemeubelde interieur zijn naar de traditie versierd met tegeltableaus. Die tonen in blauw en wit historische verhalen met soms anecdotische tafereeltjes, zoals een pissend mannetje. De hogere delen van de muren lijken van veelsoortig marmer, maar dat blijkt bij nadere beschouwing daar bedrieglijk echt op nageschilderd.

Palacio de Fronteira - Buitengalerij op belle etage

Aansluitend op de 1^e etage is er buiten een galerij, weelderig versierd met blauwwitte tegels en witmarmeren beelden. Het groen van de tuin reikt er hier en daar overheen. Via een trap betreedt je vanaf de galerij de lager gelegen intieme watertuin met grot en de koele Venustuin onder hoog geboomte. Daarna kun je hoog boven een waterbassin over de statige Koningsgalerij met zijn beelden en reliëftegels. Uiteindelijk daal je via een trap van de galerij af naar de lichte open formele buxustuin met loden beelden. Vandaar kijk je terug op het donkerrood en wit geschilderde huis, waarvan de open loggia in later tijd is dichtgezet met glasramen.

Palacio de Fronteira - Buxusparterre

Waarom je erheen zou gaan? Ik liet me rondleiden door de bewoner en je voelde haar liefde voor dit familiebezit. Alleen al die betrokkenheid is fijn. De rijke decoratie is zeer onderhoudend en de talrijke sulpturen vol inhoud. De sfeer is door de vele tegeltableaus echt zuidelijk en door een licht verval romantisch. Ik nam een flink boek mee naar huis:  ’The gardens of the Viceroys’ door Cristian Castel-Branco; het lijkt me een gedegen werk, dat me de diepere lagen van deze buitenplaats zal gaan onthullen, zoals het watertoevoersysteem en de iconografie.

Pfaueninsel (Berlin-Potsdam)

Het Potsdamer Parklandschaft is voor liefhebbers van historische tuin- en landschapsarchitectuur een must en niet voor niets listed als Unesco World Heritage. Velen komen niet verder dan een dagje Sanssoucis. Daar had ik alleen al drie dagen voor nodig, temeer omdat ik er ook de vele weelderige Rococo interieurs  wilde bekijken (daar ben ik bekeerd voor de Rococostijl). Maar ik ben geen maatstaf voor de tijd die je nodig hebt, want ik kijk zo intensief en langdurig, dat ik daardoor eigenlijk geen verdraagbaar gezelschap ben. Maar goed, er is meer, veel meer in Potsdam. De Pruissische prinsen hadden immers allemaal een zomerverbijf nodig: Babelsberg, Neuen Garten, Klein Gliencike, alles in onderlinge samenhang in één grote artificieel landschap, verbonden via zichtassen. Als een pareltje en gevangen in vele zichtlijnen ligt Pfaueninsel, omspoeld door de Havel. Betoverend fluistert de witte kasteeruïne je toe: kom.…! Alleen met een pontje kan dat. Je betreedt een natuurlijk ogend eiland. Toch een park, maar een beetje ruig, met dikke eiken, die dateren van ver voor de vroeg 19^eeeuwse aanleg. Een verrassing wacht je in het houten nepkasteeltje zelf. Ik was er – in de regen - de enige bezoeker, dus met een privé rondgang. Het interieur is 200 jaar lang niet meer gewijzigd, en dat is in het gebombardeerde Duitsland een redelijk unicum . Imposant vond ik zijn vloeren, en de wanden van de feestzaal: ze zijn van het mooiste houten inlegwerk.

Pfaueninsel, de Meierei (foto: Niek B. Ravensbergen juli 2011)

Terug naar buiten, op zoek naar de Meierei, ook al zo’n witte schijnruïne, maar dan gotisch. Die hoek van het eiland is moerassig, sfeervol, met waterbuffels. Op de terugweg langs het Jagdschirm aan het water, een stijlvol soort schuilhut voor jagers, net helemaal in de steigers. Verder naar het gerestaureerde authentieke vogelverblijf, herinnerend aan de dierentuin van Friedrich Wilhelm III, en de fontein, die op dat hoge punt alleen kon sproeien dank zij het Dampfmaschinenhaus. Niet statig, maar verleidelijk en charmant, dat is Pfaueninsel. Duitsland is zo leuk!

 

Stowe Landscape Garden (Buckinghamshire, UK)

Als ik wandelend door een tuin langzaam tot stilstand kom, dan is er iets goeds aan de hand. Dat gebeurde me in Stowe Landscape Garden vele malen. Letterlijk door de knieën  gaan, zitten, zwijgen en bewonderen. Bijna perfect zijn er de vroege fases van de Engelse landschapsstijl te ervaren.

Stowe, Elysian Fields (foto Niek B. Ravensbergen, mei 2011)

In de Elysian Fields en het Hawkwell Field bijvoorbeeld vond ik echt het paradijs dat Kent en Cobham 270 jaar geleden voor ogen had. Verstilling, rust, vogels, schapen, gemurmel. Maar ook veel spanning door het spel van licht & schaduw, hoog & laag, water & land, steeds weer nieuwe perspectieven & zichten, en de vele fraaie bouwwerken met hun symbolische en politiek lading.

Stowe, Grecian Valley (foto Niek B. Ravensbergen, mei 2011)

Ook de volgende fase in ontwerpevolutie is in de grootschaliger Grecian Valley van Brown als een schoolvoorbeeld te ontdekken. Zelfs het rijke boom- en heestersortiment dat hij gebruikte is er nog aanwezig en waar nodig herplant. De staat van onderhoud van groen &  rood in Stowe  is – na een decennialange restauratie – geweldig.

Stowe, Hawkwell Field (foto Niek B. Ravensbergen, mei 2011)

Liefhebbers hebben voor het hele complex twee dagen nodig. Vergeet niet Stowe House van binnen te gaan bekijken.