SInt Baafskathedraal Gent

Ken je die ervaring als je een kunstwerk, dat je tot dan slechts kende van afbeeldingen, ‘live’ ontmoet: ”Oooo, is het zò!” Met het bijbehorend gevoel van teleurstelling, of juist verwondering? Toen ik in Gent in de St Baafskathedraal plots voor het retabel (= achterwand boven een altaartafel) ‘Het Lam Gods’ kwam te staan was ik verbaasd en verrukt. Plots, want  dit werk van de broers Van Eijck staat afgezonderd opgesteld in een aparte ruimte, en pas na binnenkomst zie je het. Ik merkte hoe het in zijn metershoge omvang en al zijn kleurenpracht direct op me in werkte. Al kijkende kwam het steeds naar me toe en om me heen.

Christusfiguur, detail van het retabel Het Lam Gods (gebr. van Eijck, 1432)

Wat vond ik bijzonder? Allereerst de voorname rust die het geheel uitstraalt. Vooral de manshoge figuren van Adam  & Eva, Maria en de Christusfiguur imponeerden me: zonder uitdrukking en beweging, en misschien juist daardoor zo indringend.

Adam, detail

Ik genoot ook zeer van de levendige gedetailleerdheid waarmee alles is geschilderd, de vele frisse kleuren, en het licht dat daaruit straalt. Onvoorstelbaar dat dit al bijna 600 jaar oud is.

Sinds 1986 staat het retabel apart, goed belicht en  achter glas in een museale opstelling. In de ‘Vijdtkapel’ staat nu een kopie. Daar hoorde het origineel thuis en daar stond dat tot 1986 ook daadwerkelijk.  In de sluitsteen van het gewelf in die kapel zie je dan ook het wapen  van Joos Vijdt en zijn vrouw, die opdracht gaven tot de bouw van deze kapel met altaar en retabel.

Joos Vijdt, detail

De duplicaat retabel in de Vijdtkapel maakte minder indruk op me dan het origineel. In die hoge Vijdtkapel leek het ook kleiner te zijn. Zelfs vond ik dat het leek of deze kopie er niet echt thuis hoorde. En dat is vreemd. Want het retabel is destijds juist speciaal voor deze kapel ontworpen.  Heel geraffineerd zelfs:  de geschilderde lichtinval komt overeen met de lichtinval uit het raam van deze kapel. Ja, zelfs het raam zelf is piepklein weerkaatst in de grote glanzende edelstenen!

De oorzaak van het onbehagen kan niet helemaal liggen aan het feit dat het duplicaat slechts een dode print is. Ik denk dat het komt doordat in de museale opstelling geen afleiding is en dat het werk daar goed wordt uitgelicht. Daardoor is het daar welsprekender.

Je zou er dus bijna voor gaan voelen om meer werken uit hun authentieke context te halen om ze dan elders beter tot hun recht te laten komen. Maar dan maak je een geïsoleerd kunstwerk van iets, dat eigenlijk bedoeld is als een (mooi) gebruiksvoorwerp. Een werk op zijn oorspronkelijke plek heeft een meerwaarde die geïsoleerde kunst mist. Het wordt op zijn eigen plek een beter te begrijpen ding.

Er is dus een dilemma. In elk geval is ‘Het Lam’ nog steeds te vinden in de kathedraal waar het zo lang geleden speciaal voor gemaakt is.

Vijdtkapel met duplicaat retabel

Lezen over en nog eens goed kijken naar het Lam kan inHet Lam Gods‘ van Peter Schmidt (uitg. TenHave).

Muur in de Vierschaar

Heel mooi vond ik de reliëfs in de openbare gerechtskamer, de ‘Vierschaar’, waarop drie voorbeelden van een oordeel te zien zijn, zoals het Salomonsoordeel. De figuren erin zijn niet alleen heel plastisch gevormd, sommigen komen bijna los uit de wand. Zo vormden ze voor mij drie welsprekende verhalen, aan wier zeggingskracht ik me niet onttrekken kon.

Hermes door Artus Quellinus

In de vier hoeken van de centrale binnenruimte genoot ik van de acht beelden van de planeten en de aarde. Het schijnt dat de beeldhouwer Artus Quellinus zich strikt op Cesare Ripa’s voorbeeldboek ‘Iconologia’ heeft verlaten. Mijn favoriet, Hermesof Mercurius, de mooie man met de gevleugelde hoed en dito sandalen, wordt hier vergezeld door een haan en een bok. Volgens Ripa drukt de haan ‘wakkerheid’ uit, een passende associatie “…..door de vergelijckinge, die Mercurius, God van de soetvloeyentheyt en Welsprekentheyt, heeft met de wackerheyt, die door de haene wort uytgedruckt…..”. De ram verwijst naar Hermes als beschermer van het vee.

Heel boeiend en mooi zijn ook de marmeren reliefs die de functie van de erachter liggende kamers verbeelden. Neem ‘Ikarus’, die door zijn te hoge vlucht ten val kwam, afgebeeld boven de kamer waar de failissementen werden afgehandeld. Hoe actueel is dit beeld anno 2012 nog steeds, nu we de wrange vruchten plukken van leven op te grote voet. Roerend vond ik het paneel waarin je een hond ziet, die waakt over zijn overleden meester, daarmee  het begrip Trouw uitdrukkend. 

'Trouw' door Rombout Verhulst

Het is de symboliek die dit gebouw zo bijzonder maakt: niets is toeval, niets is alleen maar mooi, al hetgeen in sculptuur en op schilderij is uitgebeeld is functioneel, vertelt iets en staat samen voor iets. De uitgebeelde waarden en aspecten zijn te relateren aan een goed en juist bestuur van de schepping, in dit geval: de stad Amsterdam, als centrum van de wereld.

Eigenlijk jammer dat dit grootse stadhuisgebouw sinds 1808 ‘verworden’ is tot een koninklijk paleis. Als je maar enigszins notie neemt van zijn wordingsgeschiedenis en de inhoud van zijn versieringen en maatvoering, dan wordt je bepaald bij de potsierlijkheid van de ‘verheffing’ van Nederland tot koninkrijk en de bijbehorende annexatie van dit burgerpaleis door de monarchie. Als republiek waren we groots.

Landschap met herders (Claude Lorrain, 1644)

De expositie  van tekeningen en schilderijen van Claude Lorrain (1600-1682) en tijdgenoten in Teylers Museum riep vragen in mij op, die daar niet beantwoord werden. Lorrain leefde, tekende en schilderde voornamelijk in de directe omgeving van Rome, destijds een kaal, arm en dor landschap. Zijn schilderijen tonen daarentegen zorgvuldig geconstrueerde paradijselijke landschappen. De vraag is: wat was zijn esthetisch ijkpunt? Waar haalde hij zijn ideaalbeeld vandaan? Kwam dat geheel uit zijn eigen fantasie voort? Of richtte hij zich naar de wensen zijn machtige opdrachtgevers? Als dat laatste zo was, hoe kwamen die dan aan dat ideaalbeeld? Hoe wist men hoe dat paradijs eruit moest zien? Claude was blijkens de producten van zijn tijdgenoten niet de enige die Arcadië schilderde, maar werd wel de bekendste. Ook zijn collega’s hadden een richtsnoer, een norm, maar hoe kwamen ze daaraan?

Landschap met de Pont Molle (Claude Lorrain, 1645)

Intrigerend om hun bron te weten, want de Lorrains landschappen werden zelf eeuwenlang ijkpunten voor het ideale landschap. Ettelijke landschapsparken zijn ingericht naar dit geschilderde ideaal, en op hun beurt weer afgebeeld in prenten en schilderijen. De maatstaf die hij hanteerde is zo invloedrijk geworden, dat deze voor velen onbewust en impliciet de esthetische norm is geworden om al dan niet afgebeelde landschappen te beoordelen als aantrekkelijk. Ook ik zelf streef in mijn landschapsfoto’s naar weergave van minstens twee en liefst drie ‘plans’: voorgrond, middenplan en achtergrond, zoals die ook in Claudes werken waar te nemen zijn.

Stowe Gardens, Oxford Bridge (UK, 2011)

Een goede expo dus, want na mijn bezoek was ik niet klaar, integendeel: ik heb stof tot nadenken en verder zoeken.

Dangolsheimer Muttergottes (ca 1465)

Neem bijvoorbeeld deze Maria met kind. Daarvan heb je oneindig veel varianten. Deze ontroerde mij zoals ze daar stond. Het was alsof de houtsnijder van toen de eeuwen overbrugde en mij in het heden in dit beeld tegemoet kwam. En wie heeft er in al die honderden jaren nog meer van dit beeld genoten, hebben het aanbeden of ervan gehouden? Honderdduizenden misschien wel. Fascinerend!

Adam en Eva (collectie Würth)

Ook het ivoorsnijwerk boeide me zeer. In miniatuur zijn hele verhalen uitgebeeld op een manier die het hart aanspreekt. Ik heb me verbaasd over deze ivoren Adam en Eva, die wel geheel naakt zijn uitgesneden, maar deels afgeschermd worden door een los ivoren schaamdoek. Voor wie en in welke situaties werd dat doek eraf gehaald?

Erg aantrekkelijk is het rijke interieur van het recent gerestaureerde museumgebouw uit 1904.  Men wilde destijds de voorwerpen tonen in ruimtes, die qua stijl en sfeer harmonieerden met het tentoongestelde. Daarom zijn de zaalinterieurs verschillend. In elke ruimte zijn beelden, schilderijen, meubels uit eenzelfde periode of land in harmonieuze setting bijeengebracht. Hieronder zie je Hercules staan in zo’n passende omgeving.

Hercules (Giambologna, ca 1600)

Ook fijn is dat de voorwerpen niet zijn omringd door grote tekstborden, maar voor zichzelf mogen spreken. Toelichtingen zijn wel verkrijgbaar – in een catalogus op elke zaal en via audioguides – en altijd ter zake en zeer informatief.

Tenslotte: dit museum wordt niet overlopen, zoals bijvoorbeeld het aangrenzende Pergamom. Daarom kon ik er mijn ervaringen in alle rust ondergaan. Een ware tempel. Dank u wel, Herr Bode!

Palacio de Fronteira - Buitengalerij op belle etage

Aansluitend op de 1^e etage is er buiten een galerij, weelderig versierd met blauwwitte tegels en witmarmeren beelden. Het groen van de tuin reikt er hier en daar overheen. Via een trap betreedt je vanaf de galerij de lager gelegen intieme watertuin met grot en de koele Venustuin onder hoog geboomte. Daarna kun je hoog boven een waterbassin over de statige Koningsgalerij met zijn beelden en reliëftegels. Uiteindelijk daal je via een trap van de galerij af naar de lichte open formele buxustuin met loden beelden. Vandaar kijk je terug op het donkerrood en wit geschilderde huis, waarvan de open loggia in later tijd is dichtgezet met glasramen.

Palacio de Fronteira - Buxusparterre

Waarom je erheen zou gaan? Ik liet me rondleiden door de bewoner en je voelde haar liefde voor dit familiebezit. Alleen al die betrokkenheid is fijn. De rijke decoratie is zeer onderhoudend en de talrijke sulpturen vol inhoud. De sfeer is door de vele tegeltableaus echt zuidelijk en door een licht verval romantisch. Ik nam een flink boek mee naar huis:  ’The gardens of the Viceroys’ door Cristian Castel-Branco; het lijkt me een gedegen werk, dat me de diepere lagen van deze buitenplaats zal gaan onthullen, zoals het watertoevoersysteem en de iconografie.

Pfaueninsel, de Meierei (foto: Niek B. Ravensbergen juli 2011)

Terug naar buiten, op zoek naar de Meierei, ook al zo’n witte schijnruïne, maar dan gotisch. Die hoek van het eiland is moerassig, sfeervol, met waterbuffels. Op de terugweg langs het Jagdschirm aan het water, een stijlvol soort schuilhut voor jagers, net helemaal in de steigers. Verder naar het gerestaureerde authentieke vogelverblijf, herinnerend aan de dierentuin van Friedrich Wilhelm III, en de fontein, die op dat hoge punt alleen kon sproeien dank zij het Dampfmaschinenhaus. Niet statig, maar verleidelijk en charmant, dat is Pfaueninsel. Duitsland is zo leuk!

Stowe, Elysian Fields (foto Niek B. Ravensbergen, mei 2011)

In de Elysian Fields en het Hawkwell Field bijvoorbeeld vond ik echt het paradijs dat Kent en Cobham 270 jaar geleden voor ogen had. Verstilling, rust, vogels, schapen, gemurmel. Maar ook veel spanning door het spel van licht & schaduw, hoog & laag, water & land, steeds weer nieuwe perspectieven & zichten, en de vele fraaie bouwwerken met hun symbolische en politiek lading.

Bloemtapijt in De Keukenhof (foto Niek B. Ravensbergen 2011)

In vakken en vlakken spreekt elk soort tulp, hyacint en narcis voor zich zijn eigen verhaal. In onderlinge combinaties van soorten en kleuren worden zij spannende schilderijen.

Kunst en bloemen leven samen in De Keukenhof (foto Niek B. Ravensbergen 2011)

Gecombineerd met steeds weer nieuwe kunstwerken die het park elk jaar sieren ontstaan ronduit verrassingen. Op de foto een langgerekte open ruimte in het bos die met bloemen en kunst tot een magische plek is geworden.

De Inktpot: voorzijde

Net op tijd tipte iemand mij, dat ‘De Inktpot’ eenmalig werd opengesteld. Dit reusachtige en wat afwerende gebouw met toren bij het Utrechtse centraal station dateert uit 1921. Het interieur achter rijk de versierde voordeuren bleek een streling voor mijn oog. Wat me trof was de liefde van de architect voor dit gebouw. Die zag ik in de consequent en tot in alle details doorgevoerde vormgeving. Meest opmerkelijk vond ik de rijke en ambachtelijke toepassing van bakstenen in meerdere kleuren, op maat gemaakt in daartoe aangekochte steenfabrieken. Zo zie je tapse stenen in diverse maten in de vele rondbogen. In de wanden geglazuurde stenen in groen, geel en bruin. Nergens saaie rechte metselverbanden, maar volop variatie, waardoor voor het oog verrassende patronen ontstaan. Hier en daar ornamenten in keramiek met bladgoud, zoals klokken en aanduidingen van de etages. Niet te vergeten ook de vele gebrandschilderde ruiten, soms met monumentale hoogte en met terughoudend kleurgebruik in geometrisch ontwerpen. Tot slot de enorme toren: binnen kun je 45 meter omhoog kijken tot aan de glas-in-lood lamp aan het plafond. Daarboven zat ooit een waterreservoir.

Fantastisch dat ProRail dit gave Gesamtkunstwerk in Art Deco stijl een keer heeft willen delen. Bis bis!

Entree Jameos del Aqua op Lanzarote (foto Niek B. Ravensbergen 2011)

Op Lanzarote werd ik recent verrast door een landschapskunstwerk van de architect-kunstenaar Cesar Manrique: de Jameos del Aqua. Manrique gaf vorm aan een ondergrondse en deels ingestorte lavagang. Verrassend is het te beleven hoe natuur en cultuur, binnen- en buitenruimte er elegant en naadloos in elkaar over vloeien. Met zijn ontwerp toont Manrique hoe mooi je enerzijds de natuurlijke omgeving kunt respecteren en gebruiken als uitgangspunt en inspiratiebron voor een ontwerp, terwijl je anderzijds de plek toch geheel dienstbaar maakt aan een comfortabel gebruik door de mens. 

Het meer in deJameos del Agua (foto: Pepebarambio)

Je daalt af langs een trap, waarvan elke stenen trede anders is. De houten leuning heeft overal juist die vorm die de ruige situatie ter plaatse vraagt. Beneden kom je bij een donker meer. Achter en voor je straalt daglicht naar beneden. Verderop beklim je royale maar bochtige trappen. Ze leiden je alleen daar waar de rotsen daartoe uitnodigen en ruimte laten. Je passeert plekken op diverse niveaus, die terughoudend en met natuurlijke materialen zijn ingericht als ambiance voor een feest: zonneterras, bar, dansvloer en restaurant. In holtes groeien overal varens en andere planten. Boven vind je een natuurlijk vormgegeven zwembassin met een subtropische sfeer. Het blauwe bassin is omgeven door rotswanden met weelderige beplanting. Daarachter ontdek je een sfeervolle theaterzaal die in de rots lijkt uitgehouwen. Ook deze zaal is alleen vormgeven voor zover dat nodig is. Alle ornamenten zijn speciaal voor de ruimte gemaakt. De deurknoppen hebben de vorm van een schaaldiertje dat in het meer voorkomt. Verder dwalend naar boven kom je in een open galerij met daarachter een museum over vulkanische verschijnselen.